#

Mars’ta İlk Rover! | Mars 3 ve Prop M

Pek çok kişi, Mars’a ulaşan ilk roverın Sojourner olduğunu düşünse de, bu doğru değil. Mars keşfinde rover macerası, Sojourner 25 yıl öncesine, 1971’de yapılan Mars 3 görevine dayanıyordu. Ayrıca, Mars 3 görevi Sovyet Mars Programı için oldukça özel başka bir yer daha tutuyor. Öyle ki bu görev, hem sovyetlerin hem tüm insanlığın Mars’a ilk defa yumuşak bir şekilde indiği görevdi.

Genel Bakış

ÜlkeSSCB
ÜreticiSSCB
KütleOrbiter : 3.440 kg
Lander : 1.210 kg
Fırlatma28 Mayıs 2021 | 15.26 UTC
RoketProton-K – Blok D
Yörüngeye Ulaşma2 Aralık 1971
Yörünge 1.500 X 211.400 km | 60°
İniş Tarihi2 Aralık 1971
İniş Yeri45°G 202°D

Görev

28 Mayıs 2021 tarihinde, Proton-K roketiyle beraber Baykonur kozmodrumundan fırlatıldı. İlk ve ikinci aşamalar ile başarıyla alçak dünya yörüngesine oturdu. Ardından üçüncü aşama Mars 3’ü mars transfer yörüngesine gönderdi.

2 Aralık 1971’de araç başarıyla mars yörüngesine oturdu. Ancak, o sıralar devam etmekte olan bir toz fırtınası görevi olumsuz etkiledi. Mariner 9, Mars 2 ve 3’ten sadece 2 hafta önce yörüngeye ulaşmıştı. Mars’a vardığında yüzeyin tamamen tozla kaplı olduğunu görmek amerikan atmosfer bilimcilerini şaşırtmıştı, ardından bu ‘şimdiye kadar görülen en büyük toz fırtınası’ olarak kaydedildi. Yüzey tamamen kararmaştı.

Mars 2 ve 3’ün görev bilgisayarları yeniden programlanamadan; iniş araçları yörüngeye oturduktan kısa bir süre sonra yüzeye inişe geçti. Yüzeye iniş sırasında toz fırtınası her şeyi daha zorlaştırdı: Mars 2 inişi tamamlayamadı, mars 3 ise indikten 20 saniye sonra iletişimi kaybetti.

Mars 3’ün yörünge aracı ise Mart 1972’ye kadar veri gönderdi. Ancak toz fırtınası yüzünden alınan fotoğraflar genellikle yetersizdi. Fakat, yörünge aracı fotoğraf dışında önemli veriler elde etti. 22 km kadar yüksek dağları, üst atmosferde dağılan hidrojen ve oksijeni, -110 ile +13 derece arasında değişen yüzey sıcaklıklarını, 5.5 ila 6 mb arasında değişen yüzey basınçlarını ve Dünya’ya göre 5.000 kat daha az su buharı ortalamasını ortaya çıkardı. Tüm bunlara ek olarak, manyetik alan ve yerçekimi hakkında temel bilgilere katkı sağladı.

Mars 3 Orbiter’dan göründüğü gibi Mars

Yörünge Aracı

Orbiter tipi, sonraki Mars ve Venera görevlerinde de kullanılan 4MV idi. Orbiter’ın temel amacı ise Mars yüzeyinin topografyasını incelemek, toprak bileşimini analiz etmek; atmosferin çeşitli özelliklerini ölçmek, güneş radyasyonu, güneş rüzgarı ve mars manyetik alanlarını gözlemlemek olarak sınıflandırıldı. Bunlara ek olarak mars 2 için bir iletişim aracısıydı.

Orbiter, fırlatmadan sonra kısmi bir yakıt kaybına maruz kaldı ve kalan yakıt 25 saatlik bir yörüngeye oturmak için yeterli değildi. Kalan yakıtla beraber Mars’ın etrafında 12 gün 19 saatlik bir yörüngeye oturabildi. Mart 1972’ye kadar veri gönderdikten sonra iletişim kesildi ve görev Ağustos 1972’de sonlandı. Görev sonuna kadar Mars etrafında sadece 20 yörünge tamamlamıştı.

Lander

Mars 3’ün iniş modülü, inişe geçene kadar yörünge aracına bağlı kalacak şekilde tasarlandı. 1.2 metre çapında küresel bir iniş kapsülüne ve 2.9 metre çapında konik bir ısı kalkanına, paraşüt sistemi ve retro roketlere sahipti.

İniş aracı; atmosferi incelemek için bir spektrometreye, yüzeyi fotoğraflamak için 2 adet televizyon kamerasına, sıcaklık-basınç-rüzgar sensörleriyle, toprağın yapısını anlamak için bir mekanik bir kepçeye sahipti. Ve ayrıca 1 adet rover içeriyordu. Tüm bunlara ek olarak aracın üstünde sovyet arma ve bayrağı vardı.

Tüm iniş modülü 1210 kg ağırlığa sahipti. Ancak, yüzeye inen iniş kapsülü bunun sadece 358 kg’ını oluşturuyordu. Geri kalan ağırlığı yakıt, ısı kalkanı ve paraşüt gibi sistemler oluşturuyordu.

Lander, yörünge aracından ayrıldıktan 4 saat 35 dakika sonra atmosfere saniyede 5.7 km hızla girdi. Isı kalkanı ile atmosferden korunup yavaşladıktan sonra paraşüt açıldı ve ısı kalkanı atıldı. Paraşüt ile yeterince yavaşladıktan sonra araç paraşütten ayrıldı ve iniş için motorlarını ateşledi. İniş nispeten sert olacağından dolayı araç sarsılmayı emmek için özel bir köpükle donatılmıştı.

İnişten sonra 90 saniye içinde, aracı düzeltmek ve bilimsel enstrümanları açığa çıkarmak için 4 adet üçgen kapak açıldı. Hemen ardından aracın üstündeki kapak ta açılarak anten açığa çıkarıldı. Bu sayede inişten 90 saniye sonra araç Mars 3 yörünge aracı yardımıyla Dünya ile iletişim kurmaya başladı.

Ancak, iletişim kurulmaya başlandıktan sadece 20 saniye sonra sinyaller ani bir şekilde kesildi. Bu kesintinin sebebi hala kesin olarak bilinmiyor. Ancak en muhtemelen sebep, toz fırtınasının koronal deşarja neden olduğu ve iletişim sisteminin zarar gördüğüdür.

Bu 20 saniye içinde sadece 70 satırlık kısmi bir görüntü iletilebildi.

Prop-M Roverı

Mars 3 Lander, bilimsel enstrümanlar dışında yanında küçük bir rover taşıyordu. Aslında Prop-M, aslında çok çok basit bir tasarıma sahipti. Öyle ki araç, Mars 3 Lander’a 15 metrelik bir kabloyla bağlıydı ve bu onun fazla uzaklaşmamasını sağlıyordu. Tekerleklere değil bir çift kızağa sahipti. Dünya’dan sürmesi çok uzun süreceği için otonomdu; engellere çarpmaması ön tarafında için 2 adet demir çubuk taşıyordu.

Her 1.5 metre de bir ölçüm yapan penetrometre ve gama ışını yoğunluk ölçer taşıyordu. Tüm bu özelliklerle beraber 25 cm uzunluğa, 22 cm genişliğe, 4 cm yüksekliğe ve 4.5 kg’lık ağırlığa sahipti.

Mars 3 Lander indikten sonra, otonom olarak Prop-M’i yüzeye bırakacaktı. Fakat inişten 20 saniye sonra iletişim kesildiği için yüzeye bırakılıp bırakılmadığı bilinmiyor.

Ancak bunu da söylemekte gerek var ki, Mars 3’ün hemen hemen her şeyi kusursuz bir şekilde çalışmıştı. Buna ek olarak Prop-M’in basitliği göz önüne alındığında; Prop-M’in şuanda yüzeyde olma ihtimali bir hayli yüksek. Ama resmi ve teknik olarak; Mars yüzeyine ulaşan ilk rover Prop-M olsa da, yüzeye inmeyi başaran ilk rover sojourner.